جميع افعال مانند آنها است و از آن آنچه صيقلى و بنفش است ضعيف‌تر و شيخ الرييس در قانون نوشته كه اطباى قبل از ما و اطباى زمان ما تجربه نموده‌اند كه آشاميدن يك درم زاج سرخ بلخى موى سفيد را مىريزاند و به جاى آن موى سياه مىروياند و ليكن شخص قوى المزاج مرطوب متحمل آن خواهد شد زيرا كه بسيار قوى است . زاج اخضر يعنى زاج سبز به هندى آن را هيراكسيس نامند . طبيعت آن : گرم و خشك‌تر از ساير اقسام و سوخته آن لطيف‌تر و احراق آن براى تلطيف آنست . افعال و خواص آن : محرق و اكال . آشاميدن يك درم سوخته آن جهت رفع سميت فطر و با عسل جهت اخراج كرم معده و حب القرع و با آب مقى قوى است و چون صاحب بنيه قوى مرطوب از آن بنوشد موى سفيد از آن ريخته به جاى آن موى سياه برويد و مجرب دانسته‌اند و ليكن چون بسيار خشك و بغايت مضر ريه است ترطيب بسيار بايد نمود و قطور آن در بينى با آب جهت قطع رعاف و تنقيه دماغ از رطوبات و در گوش جهت درد گوش بارد و آكله و قروح آن و به دستور طلاى آن به تنهايى جهت آكله دهان و بينى و ضفدع زير زبان و بواسير الانف و نزف الدم جراحات . مضر جراحات عصبانى و زياده از يك درم آن كشنده است . زاج اصفر يعنى زاج زرد كه به هندى كسيس نامند . ماهيت آن : بهترين اقسام زاجات و افضل آن ذهبى و درخشنده آنست . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . سوخته آن لطيف‌تر به خلاف ساير املاح كه از احراق قوىتر مىشوند و مغسول آن را حدت كمتر . افعال و خواص آن : آشاميدن آن جهت قتل و اخراج اقسام كرم معده و تحليل ورم و صلابت طحال مؤثر و غرغره اقسام زاج با سركه جهت زلوى در حلق مانده مجرب و چون دو جزو آن را با يك جزو اقليميا با سركه ساييده در ظرف سفالى كرده چهل روز در تابستان در آفتاب و در زمستان در زير سرگين اسب دفن كنند بغايت تند و جالى مىگردد و ازاله بياض غليظ و ناخنه مىنمايد و در ازاله گوشت زايد زخمها بيعديل و در رنگ كردن موى مؤثر . مقدار شربت آن : كه بىخطر باشد تا يك دانگ و زياده بر آن خطرناك ، مصلح آن قى كردن به شير تازه دوشيده و روغن تازه و كره و شكر و ترطيب بدن . بدل آن : زنگار است و فولاد جوهردار را بعد از تصقيل و تصفيه بدان جوهر مىدهند . زاج الاساكفه به فارسى زاج كفشگران و به هندى كسيس نامند و گويند زاج سياه است و به يونانى ماليطرنا و مليطرنا گويند . ماهيت آن : قسمى از زاج ابيض است كثير الارضيت و چون آب به آن برسد سياه مىشود . طبيعت آن : مانند ساير اقسام و قابض‌تر از ساير افعال و خواص آن قابض و جالى و جهت درد دندان و حركت آن و سياه كردن موى و با آب جهت جوششهاى رطبه و حقنه آن با خمر جهت عرق النساء و لطوخ آن با آب جهت بثور لبنيه نافع و داخل ادويه مسوده موى كرده مىشود . زاج المقطر و قاطر نيز نامند . ماهيت آن : از جنس زاج اخضر است كه ماهيت لطيف آن در زمين معدن منعقد مىگردد و بهترين اقسام است امتحان آن آنست كه چون بر فولاد بمالند به رنگ مس گردد . زاج الجامد از جنس زاج اخضر است كه در ظاهر معدن رطوبت زاجيه منجمد شده باشد . زاج المطبوخ نيز از جنس زاج اخضر است كه با خاك مخلوط مىباشد آن را با آب مىجوشانند تا منجمد گردد و به هيأت مهره نرد بريده استعمال مىنمايند و از خوردن اقسام زاجات سرفه مودى به سل و قروح اعضاى باطنى و امعا و سحج عارض مىگردد علاج آن آشاميدن شير تازه دوشيده و كره تازه با شكر و شربت زوفا و مانند آنست . فصل الزاء المعجمه مع الباء الموحده زباد به فتح زاى و با و الف و دال مهمله به هندى ميد به كسر ميم و سكون ياى مثناة تحتانيه و دال مهمله نامند . ماهيت آن : نوعى از عطريات است سياه رنگ مايل به سرخى و سيال از بلاد حبشه و اقاصى هند از حيوانى گيرند مشهور به زباد و آن حيوان را به فارسى گربه زباد نامند و جثه آن قريب به جثه سگ و گربه بزرگ صحرايى و با خطوط سياه و سر آن كوچك و چون آن را حركت بسيار دهند از ما بين دو ران آن از عضوى